شوان حەسەن

جا سەیرەکە لەوە دایە ئەو خوێندنەوە سادە و خاکییەی ئەو جۆرە نووسەر و ئەدیبانە ئێستاکێ بۆ گوندەکانیش ناگونجێن، هەر جارێک کە دەگەڕێمەوە نیشتمان سەردانی کۆمەڵێک گوند دەکەم، ڕێژەی کەمی دانیشتوانی پێشوو، تێکەڵیبوونی گوند لەگەڵ کۆگاکان و چەندان کارگەی بچوکی وە بەرهەمهێنان کە لە شار ساغ دەکرێنەوە، بە تەواوی ژیانی گوندی گۆڕیە. بەشێک له گوندەکان شوێنە کۆنەکانیشیان گواستۆتەوە.

جا وەرە بڕۆ نێو شارەکان، ڕێژی دانیشوانە کۆنەکەی زۆر زۆر کەمتر لەوانەی هەنووکە لێی نیشتەجێن، خۆی لێرەوە چەمکی شار لە دایک دەبێت، چونکی چەمکی هاوڵاتیبوون لە دایک دەبێت، بۆ نموونە چۆن ئەمن لە شارێکی وڵاتی (سوید) هاوڵاتیم، ئەوها لەشارێکی ( کوردستان)یش ، ناکرێت لە نیشتمانەکەی خۆم هاوڵاتیەکی ڕەسەن بم و لە سویدیش ناڕەسەن و نامۆ.

بە کورتیەکەی شارستانیەت واتە تێکەڵاوبوون و سوود وەرگرتن لە کلتورەکانی دیکە، بۆیه ئەمن بۆخۆم گاڵتەم بە هەندێک لێکدانەوە دێت لە ئێستادا، چونکە خاڵە جیاوازییەکان بوون بە خاڵی هاوبەش و خاڵە هاوبەشەکانیش هەموو دانیشتووانی شار بوون بە خاوەنی. ئەوەی نامۆیە لە شارەکە یاخود لە شوێنەکە خودی ئەو هاوڵاتیەیه کە خۆی لەگەڵ کەشوهەوای شوێنەکە ناگونجێنێ.

لەیەکێک لە سەردانەکانم بۆ نیشتمان، لەگەڵ ئازیزێک بڕیارمان دا لەیەکێک لە چێشتخانەکانی شار (هەولێر)نانێک پێکەوە بخۆین، لێ لە بیرمان نەبوو کە چێشتخانەکانی شار لە ڕۆژانی هەینی دا دەخرێن، بە هۆی ئەوەی هەولێریەکان هەر لە کۆنەوە ڕۆژی هەینیان بۆ کۆبوونەوەی خێزان دانایە نازانم لە شارەکانی دیکە چ ڕۆژێک دا دەخەن؟ دیارە ئەوە نەریتە دەکرێت لە شارێکی دیکە ڕۆژانی هەینی دا بندرێت بۆ نانخواردنی خێزانە لە دەرەوە، وەکوو دەزانن نەریت نابێت بە پێوەرێک بۆ نیشاندانی باشی شارێک لەگەڵ شارێک دیکە، ئیتر ئەوە نەریتە لەو شارە، لێ بە هۆی هاتنی ئەو هەموو خەڵکە بۆ هەولێر جا بە هەر هۆکارێک بێت، هەندێک لەو نەریتانە دەگۆڕدرێن، بۆیە ئەو ڕۆژە (هەینی) لەگەڵ هاوڕێیەکەم چووینە چێشتخانەیەکی کوردانی باکوور( هەندێک کەس پێی دەڵێن تورکی) بێ گومان ئەمن سوپاسگوزار بووم کە ئەوان ئەو دەرفەتەیان قۆزتبۆووە.

وەک باسمان کرد، کاتێک شار دەگاتە قۆناغی گەورەبوون و پەرەسەندن، هێشتنەوەی نەریتە کۆنەکان بە زۆرهێشتنەوە لەوانەیە ببێتە ڕێگر لەبەردەم گەشەکردنی کلتوری و ئابووری. ڕەسەنایەتیی ڕاستەقینەی شاری مۆدێرن لەوەدایە کە چەندە دەتوانێت کراوە بێت بە ڕووی نوێبوونەوەدا، نەک ئەوەی چەندە پابەندە بە ڕابردووەوە.

بۆیە بەلاتەوە ئاسایی و باش بێت کە دەوڵەمەندێک لە دەرەوەی شارەکەی تۆوە دێت ئەو نەریتە دەشکێنێت، ئەو بۆ خۆی ئەو بۆشاییە دەقۆزتەوە و بتەوێت و نەتەوێت خزمەتی شارەکەت دەکات، چونکە دڵی گەشتیارەکانت ڕازی دەکات. کەواتە وردە وردە جیاوازیەکان کاڵ دەبنەوە و خاڵە هاوبەشەکان شوێن بۆخۆیان خۆش دەکەن. ئیتر ئەو خوێندنەوانەش کاتیان بەسەر دەچێت، جیاوازی نێوان ئێمە و ئەوان کاڵتر و کاڵتر دەبێتەوە، پێویست ناکات هێندە کار لەسەر ئەو جیاوازییانە بە پیرۆز بکرێن.

هەر بۆ بە بیر هاتنەوە، سویدیەکان نەریتێکیان هەیە کە ئەمن زۆرم پێ ناشیرینە. لەو کاتەی منداڵێک کە هاوڕێ منداڵەکەیانە دەچێتە ماڵیان، لە کاتی نانخواردن چاوەڕوانی ئەوە دەکەن کەی خێزانەکەی ئەو منداڵە دێت بیباتەوە، چونکە ئەوان ئەگەر سێ کەس بن، ئەوە نانیان تەنیا بۆ سێ کەس ئامادەکرووە، بۆیە لە هەندێک خێزان بەلایانەوە ئاساییە تەلەفۆن بۆ کەسوکاری منداڵەکە بکەن بێت منداڵەکە بباتەوە، چونکە دەیانەوێت نان بخۆن، ساکینە کە ڕۆژنامەننووسێکی دیارە دەڵێت” کچەکەی خۆیان برد و ئەمنیان بە تەنیا لە ژووری یاریکردن جێ هێشت بۆ خۆیان پێکەوەنانیان دەخوارد” بەڵام بەشێک لە سویدیەکان هەستیان کرد ئەوە نەریتێکی زۆز ناشیرینە و تێکیان دا.

ئەو نەریتەی سویدی پێی دەگوترێت(Swedengate) لە بنەڕەتدا وەک جۆرێک لە ڕەخنەی توند، گاڵتەجاڕی و سووکایەتیپێکردن بەو کلتوورەی سوید لە ئینتەرنێتدا هاشتاگی [ Swedengate ] بەکار هات، خەڵکی لە سەرانسەری جیھانەوە (بەتایبەت لە کلتوورە ڕۆژھەڵاتییەکان، ئەفریقییەکان و ئەمریکای لاتین کە میوانداری بە پیرۆز دەزانن) ئەم نەریتەیان بە “ڕەزیلی”، “بێبەزەیی” و “ساردوسڕی کۆمەڵایەتی” ناوبرد. بۆیە کاتێک پاشگری “gate” (کە بۆ فەزیحە گەورەکان بەکاردێت) خرایە پاڵ ناوی سوید، مەبەست لێی نیشاندانی تێڕوانینێکی زۆر نەرێنی بوو بەرامبەر بەو ڕەفتارە ، لێ ئێستا بە هۆی تێکەڵاوبوون تاڕادەیەک ئەو دیاردەیە بووە بە حالەت، وەکوو گوتم فرەوانبوونی شار دنیایەک گۆڕانکاری لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت.ئێمە مرۆڤین هەموو کات خاڵی هاوبەشمان زۆرترە لە خاڵە جیاوازەکان، شەرمە بە جددی هێندەی ئەو بابەتانە دەوروژێنن، تێکردنی پیاز لە فاسولیا پێوەندی بە زەوقەوە هەیە نەوەکوو پێشکەوتن و دواکەوتن.

دوا قسەم، میللەتێکی بەدبەخت و پەرتوبڵاو، هێندەی گرنگی بە خاڵە جیاوازەکان دە دات، نیو ئەوەندە گرنگی بە خاڵە هاوبەشەکان نادات.

تێبینی : قسەکردنم لەسەرچەمکی شار و فرەوانبوونی پێوەندی بە هاتنی عەرەب نییە، بەڵکوو وشیاری بە شاربوونە، چونکە ئێمە هەتا ئێستا نە ئەوانەی پێکەوە دەژین، کە لە نەتەوە و ئاینی جیان، وەهەروەها نە ئەوانەی لە دەوربەری شارەکان دەژین و دێنە ناو شار نەمانتوانیە یەکتر قبوڵ بکەین، کە جوگرافیا و مێژووی هاوبەش کۆیکردوینەتەوە، چۆن دەتوانین خەڵکانی دەرەوەی ئەو سنوورە قبوڵ بکەین